DƯỚI BÓNG HOÀNG LAN THẠCH LAM

*
*

TS. Lê Thanh Nga

trong số những truyện ngắn của Thạch Lam, dường như như “Dưới nhẵn hoàng lan” là một tác phẩm khá “lạc điệu”. Nó không viết về phần đa nỗi khổ ải của kiếp nhân sinh bên trên một phố huyện tiêu điều, vào một xóm nhỏ dại vùng ngoại ô tăm tối, không về một nỗi niềm của chiếc tôi đầy tự ti trước gắng giới, mà lại viết về cuộc quay lại của một vai trung phong hồn thanh sạch, trong một xong xuôi khá tươi tắn và gợi mở… chạm vào thiên truyện là đụng vào nhân loại trong lành của một kí ức không xa dẫu vậy lại gợi đa số niềm cổ tích, khi nhân vật vừa mới được nếm trải, lại vừa bị đẩy xa khỏi trái đất của mình.Tất cả như xa như gần vì những khoảng cách không gian với gần như cuộc đi về không theo một quy điều khoản nào cả. Và rất nhiều thứ bởi vì thế, vừa lãng đãng lại vừa hiện tại hữu một trong những cảm nhận sắc sảo và xung khắc khoải. Che phủ lên quả đât ấy là một tình cảm thanh cao với nhẹ nhõm nhưng không phải không chứa các nỗi niềm u uẩn.

Bạn đang xem: Dưới bóng hoàng lan thạch lam

*

Nhà văn Thạch Lam (1910-1942)

1. Dưới trơn hoàng lan nói lại hành trình của một đấng mày râu trai trường đoản cú phố thị trở về tìm lại các phút giây ấm cúng và nhàn nơi vườn cũ và căn nhà cũ. Đấy là một trong tình cảm hết sức đẹp (cũng như vẻ rất đẹp và hiền khô trong biện pháp đặt vấn đề và tuyển lựa đề tài của người sáng tác truyện ngắn). Cùng vì đó, toàn bộ các nhân vật xuất hiện thêm đều với trong bản thân sự sáng trong, hồn hậu. Chỉ bao gồm bốn nhân vật, cùng tần suất xuất hiện thêm về cơ phiên bản đều như nhau. Bác bỏ Nhân - có vẻ là lão bộc - xuất hiện ít hơn, ở trong phần cuối thành công nhưng cũng được nhắc tên ngay lập tức từ phần đầu. Tên gọi của họ tạo thành những liên can nhẹ nhàng. Cần để ý là trong văn học lúc này cách đặt tên, điện thoại tư vấn tên nhân đồ dùng thường phổ biến hai xu hướng: hoặc là quê mùa, ngờ nghệch, xấu xí, nhỏ xíu mọn, thậm chí quái đản nhằm thể hiện bi kịch “dưới đáy” của nhỏ người, vẻ bên ngoài chị Dậu, Chí Phèo, lão Hạc, cu Lộ, Lang Rận, Oẳn Tà Roằn, Trạch Văn Đoành… của văn học hiện thực; hoặc mĩ miều, đài các, “sang chảnh”, kiểu dáng Tuyết, Loan, Mai… của tiểu thuyết từ Lực Văn Đoàn; hay mỉa mai một chút, nhại một ít kiểu Vũ Trọng Phụng vào Số đỏ. Thạch Lam ngoài ra không trực thuộc về ở đâu trong hai định hướng đó. Thương hiệu nhân trang bị của ông thường đào bới sự hồn nhiên bình đạm, như là những trang văn bình đạm nhắm đến những phận fan và bức ảnh hiện thực cũng ít nhiều bình đạm của ông, là An, Liên, Sơn, bà núm Thi, bác bỏ phở Siêu, Tâm, Diệu… thương hiệu nhân vật dụng trong Dưới bóng hoàng lan, về cơ bạn dạng vẫn giữ lại vẻ bình đạm hồn nhiên ấy, nhưng chưa hẳn không tỏ ý khuấy động một ít suy tứ của người đọc. Cái tên Thanh của nhân vật dụng trung chổ chính giữa được xướng lên ngay bắt đầu tác phẩm gợi một cảm nhận về sự việc thanh không bẩn của tình cảm. Thậm chí, còn vang khẽ một ước mong thanh lọc chổ chính giữa hồn vào ám ảnh của một hành trình trở về mang tính chất biểu tượng: “Thanh lách cánh cửa gỗ nhằm khép, vơi nhàng cách vào” (tr.68)(1). Trong cầm cố giới tràn trề thứ rung cảm yên lắng của những vòng ánh sáng, mùi hương lá tươi non, mùi hoàng lan thoang thoảng với con phố lát gạch chén bát tràng rêu phủ, căn nhà và dòng trường kỉ cũ kĩ ấy, các nhân đồ dùng đều xuất hiện thêm với tên thường gọi nền nã và gợi lên đầy đủ tình cảm nhân hậu hay là 1 vẻ đẹp gần gũi và gợi một phẩm chất hay nỗi niềm: bác bỏ Nhân, cô Nga.

cũng như trong một số tác phẩm khác của Thạch Lam, Dưới bóng hoàng lan không quá chú trọng việc miêu tả tính cách nhân vật, mà đa phần từ nhân vật nhằm gợi cảm tình và giá trị. Các nhân vật không có một cá tính, một tính cách rõ ràng trong sự mô tả trực tiếp, mà người đọc chỉ có thể cảm thừa nhận trạng thái vai trung phong hồn họ trong bí quyết họ đối xử với nhau và cảm nhận về cố gắng giới. Đấy là việc đối xử ân cần, đầy tin yêu, không chỉ là giữa bà cháu Thanh, cơ mà cả bác bỏ Nhân, và nhất là cô Nga - hàng xóm. Sự vơi nhàng, gần gũi và tôn trọng đã xóa nhòa hầu hết khoảng phương pháp để họ đích thực trở thành những người dân trong một gia đình. Tình cảm gia đình sâu nặng nề ấy khởi tự tiếng điện thoại tư vấn trong nghẹn ngào (mà cũng mãi mới cất lên được) “Bà ơi” của Thanh, đến những cử chỉ ân cần, chăm sóc của bà, những quan tâm có phần ngập ngừng, e lệ của Nga, bữa cơm thân thiện và cuộc chat chit dưới ánh đèn mãi tận tới khuya…

các nhân vật của truyện phần nhiều xuất hiện không còn đường đột. Hình như Thạch Lam rất gồm ý thức chuẩn bị cho sự góp mặt của mình một giải pháp kĩ lưỡng khi bộc lộ những bộc lộ - nhất là tín hiệu âm nhạc báo trước rằng gồm ai đó sẽ đến: trước lúc người bà bước vào là một vật chắc hẳn rằng rất thân thiết: “Một loại bóng lẹ làng mạc từ trong vụt ra, rơi xuống mặt bàn; Thanh định thần nhìn rõ: bé mèo của bà chàng, bé mèo già vẫn vui chơi với đàn ông ngày trước” (tr.68). Tiếp đó, bà chàng bắt đầu xuất hiện, song, còn được dẫn dắt vì những tiếng bước chân: “Thanh cách xuống giàn thiên lí. Có tiếng tín đồ đi, rồi bà chàng, mái tóc tệ bạc phơ, phòng gậy trúc, ở quanh đó vườn vào” (tr.68-69). Cùng rồi, Nga xuất hiện sau tiếng nói, tiếng cười... Câu hỏi để số đông nhân thứ này xuất hiện thêm một cách chậm trễ và có chuẩn bị, dường như là sự gắng ý đặt Thanh vào trung tâm thế phải đợi chờ, hoặc để phái mạnh kịp sửa soạn trung tâm lí cho phần đông hạnh ngộ hẳn đang cực kỳ được chờ đợi; nhằm dung dị hóa sự lâu dài của nhỏ người… với dĩ nhiên, thông qua sự lờ đờ rãi, thong thả ấy, người đọc cũng cảm được cái khiêm nhường, điềm tĩnh của các nhân vật.

cùng rất sự lộ diện điềm tĩnh, khiêm nhịn nhường ấy, các nhân trang bị của Dưới láng hoàng lan cũng luôn nói năng, hành vi nương nhẹ, trong quan hệ nam nữ với nhau hoặc trong quá trình của mỗi người. Ngay từ khi xuất hiện, Thanh không đẩy ô cửa gỗ, cơ mà là “lách” góc cửa gỗ, rồi tiếp đó con trai “nhẹ nhàng bước vào” như một nỗ lực để khỏi phá tan không gian yên tĩnh và thời hạn bình yên ổn như đọng lại trong tất cả mọi thiết bị ở khu vườn cũ, căn nhà cũ, nhằm tránh làm thảng thốt “mùi lá tươi non phảng phất trong ko khí” (tr.68). Trong khi người bé xa quê ấy ko muốn gây ra một sự xáo trộn, dù nhỏ tuổi nhất so với “sự lặng ngắt trầm tịch mang lại nỗi Thanh trở buộc phải nghẹn họng”, “tựa như bao sự ồn ã ở xung quanh kia đều xong xuôi lại bên trên bậc cửa” (tr.69). Trong không gian mà ngay lập tức đến con mèo cũng chỉ mở ra trước tiên bởi cái bóng trong trạng thái lẹ làng và động thái rơi xuống, chứ không hẳn là hiện nay thân nỗ lực tục của nó nhảy xuống. Không chỉ là Thanh, mà toàn bộ cơ thể bà, cả đàn bà hàng làng mạc cũng số đông gượng nhẹ trong những cử chỉ, lời nói. Thật ấm áp biết bao cùng với hình hình ảnh “Bà gắng thôi nhai trầu, song mắt nhân từ dưới làn tóc trắng đưa lên nhìn cháu” (tr.69). Không phải là đưa mắt theo phong cách nói thường thì kiểu “chỉ tay, chuyển mắt”, cơ mà là đưa lên - thư thả và tương khắc khoải. Dường như bao mến yêu, băn khoăn lo lắng dành đến cháu triệu tập trong “nhãn tự” này! Còn Nga, toàn bộ mọi cử chỉ, lời nói của cô đều hiện hữu lên cái vơi nhàng, kín đáo đáo, điệu đà của một “gái quê”; lúc ăn cơm thì “vén áo ngồi kề bên bà cụ”, “ăn nhỏ tuổi nhẹ, cố kỉnh chừng”. Lúc hai người ra vườn, “Thanh chưa bao giờ nói gì; nam giới vít một cành lan xuống giữ vào tay để Nga kiếm tìm hoa, rồi nhẹ nhàng buông ra mang đến cành lại cong lên” (tr.73). Hành vi nhẹ nhàng vào một tình cảm chăm sóc của hai con bạn hẳn chưa bao giờ bị vướng vì những ý nghĩ è cổ tục ấy làm đẹp và thanh cao hơn tâm hồn họ.

Để không khuấy cồn cuộc về bên của Thanh, với không khuấy cồn cái bình an của quần thể vườn, tòa nhà và thậm chí, rất có thể còn là giấc ngủ của bé mèo già nua, dường như người trở về và người mong chờ đều chung ý nghĩ phải nói với nhau bởi những gì dìu dịu nhất, chăm lo nhất gồm thể. Hầu hết gì họ nói ra vừa đủ thân thiện để không suồng sã, toàn vẹn khách sáo để không xa lạ, và trong khi trong từng phát ngôn của nhân vật các lấp lửng một điều gì chưa nói hết, nhằm đối phương chờ đợi và cũng từ mình hóng đợi. Tất cả vì thế, phần đông vừa phải, tạo nên nên cảm hứng vừa đon đả vừa dịu ngọt.

những đối thoại dạng câu hỏi trong item thường không xong bằng chữ “à”, “hả” mà chấm dứt bằng “ư” - một nguyên âm hẹp, sản phẩm giữa, âm sắc trung hòa - nhân chính cùng cùng với thói quen sử dụng của nó khiến cho niềm trắc ẩn, mến thương. Nó hình thành một liên kết nhẹ nhàng cơ mà bền chặt trong số những người trong gia đình và những người dân vừa chớm nở một tình yêu tinh khôi.

Xem thêm: Music Recognition - Những Cách Tìm Bài Hát Khi Không Biết Tên

Một điểm đáng để ý nữa là những nhân vật của Dưới trơn hoàng lan phần lớn đẹp. Chưng Nhân đẹp nhất ở sự hiền từ tận tụy; Thanh đẹp với tấm lòng lương thiện luôn luôn hướng về cội nguồn, với rất nhiều tình cảm sáng trong vô trùng; cả thể hóa học và ý thức của người bà khiến cho ta dễ shop đến một bà tiên bước ra từ bỏ cổ tích; Nga đẹp mắt vẻ đẹp của một phụ nữ đương độ xuân e ấp; nàng đẹp một giải pháp khiêm nhường nhịn nhưng gợi cảm - một vẻ đẹp mắt phảng phất màu hoa chanh hoa bưởi đã từng khiến Nguyễn Bính xao lòng: cô “xinh xắn vào tà áo trắng, mái tóc đen lánh buông trên cổ nhỏ” (tr.71). Sự xuất hiện của Nga khiến cho không gian, sự vật phổ biến quanh cũng đẹp mắt lây: “Lá rau xanh tươi xanh ngắt bên bàn tay trắng hồng nhỏ dại nhắn” (tr.71).

2. Tất cả những hành động, đa số đối thoại, cụ thể kể trên cũng chính là những nguyên tố cơ bản của cốt truyện. Nói vậy để xác định thêm một đợt tiếp nhữa rằng cũng tương tự phần lớn các tác phẩm của Thạch Lam, Dưới bóng hoàng lan là một trong truyện không có cốt. Toàn bộ đều tiến triển, đi lại theo cách hết sức nhẹ nhàng, chưa hẳn để kể, mà để gợi một tình cảm, một trạng thái trọng điểm hồn và cả một tâm trạng của hiện tại thực. Xin nói thêm rằng, Dưới láng hoàng lan không chỉ miêu tả niềm vui, sự bắt gặp tâm hồn bản thân trong hành trình trở về của nhân vật, nhưng còn đánh tiếng một điều gì đó rất có thể xảy ra vào một dự cảm chẳng lành. Những dự cảm ấy lộ diện ngay trong chiếc “nghẹn lại” của trong cổ họng Thanh, giữa những mảnh trời xanh chảy tác mặt đáy bể lúc phái mạnh rửa mặt, với trong cả mẩu chuyện ba bà cháu nói cùng nhau dưới bóng đèn mãi tới khuya với cuộc giã từ đầy e ấp khiến “Thanh đi trở vào siêu thong thả. Gồm cái gì vơi ngọt chăng tơ ở chỗ nào đây, khiến chàng vương phải. Nam nhi đến ngôi trường kỉ ngồi ở bên đèn” (tr.73-74). Một dáng vẻ ngồi tự khắc khoải gợi nỗi bi thảm vô hạn!

không giống với gần như nhân trang bị trong Hai đứa trẻ, các nhân thiết bị của Dưới láng hoàng lan trong khi yên ổn trong vườn cũ và căn nhà cũ, dẫu vậy sự phẳng lặng đáng không thể tinh được đó chẳng nên không gợi một chút do dự cho tín đồ đọc. Trong dòng vẻ lành hiền lành ấy là một cái gì cam chịu. Vả chăng, hầu hết con tín đồ ấy, khung cảnh ấy liệu tất cả giữ mãi được cái vẻ lành hiền lành theo năm tháng? Hình ảnh Thanh tới cổng “còn đứng lại nhìn cây hoàng lan và các cây không giống trong vườn” vừa nhấn mạnh sự thêm bó của đấng mày râu với vùng đi về, lại vừa dấy lên một mơ hồ bất an trong những người hiểu nhạy cảm, nhiều đoan?

3. Con người cố hương, con bạn lần tìm vẻ đẹp nhất trong thừa khứ ấy, tất nhiên thể hiện tại một cách đầy đủ nhất ngơi nghỉ Thanh - một nam giới trai mồ côi thân phụ mẹ, thuở bé dại được bà ấp yêu, chuyên bẵm, mập lên ra tỉnh có tác dụng rồi cứ những ngày nghỉ ngơi lại trở trở về viếng thăm bà. Cùng với Thanh, các lần trở về là 1 lần được rửa ráy trong không khí nóng áp, thân thương và trong trẻo của rất nhiều ngày xưa. Hành trình dài trở về của Thanh là hành trình trở về tuổi thơ, trở về nhằm tìm những tích tắc bình yên, thư thái sau các va đập trong đà sinh sống xô người tình đô thị. Khu vực anh về, khu nhà ở vẫn y nguyên như ngày anh ra đi, con phố lát gạch bát tràng ấy hẳn thời trước rêu đang phủ, và số đông vòng ánh sáng hẳn đã và đang lọt qua vòm cây tự ngày xưa? tất cả điều ko biết thời xưa chúng cũng từng nhảy múa, tuyệt chỉ lúc này chúng new nhảy múa để ngóng Thanh về? Về cùng với bà, cùng với cô Nga sản phẩm xóm, với bác bỏ Nhân, những ồn ã náo nhiệt bên cạnh kia được Thanh vướng lại trên bậc cửa.

Trở về vượt khứ, với khu vườn cũ và căn nhà cũ, nhưng không khí nhân trang bị là một không gian mở. Đấy là cánh cửa ngõ gỗ để khép nhưng mà không đóng, đây là con đường lát gạch chén bát tràng rêu phủ xuất hiện để đón từng bước chân kỉ niệm; tường ngăn hoa không hẳn là kéo dãn mà là chạy thẳng mang đến đầu nhà và ngay thềm bên là cái trường kỉ chờ sẵn… Trong không gian ấy, toàn bộ đều đem về dấu hiệu của việc yên bình, luôn sẵn sàng mở lòng đón mang sự hoài nhớ của chàng. Đó là bé mèo già vị trí trường kỷ “mắt lim dim trong sự bình yên và từ tốn nhã”. Không gian ấy dường như ít tất cả sự xới trộn bởi vì “Lần làm sao trở về cùng với bà chàng, Thanh cũng thấy bình yên và nhàn nhã như thế. Tòa nhà với thửa vườn cửa này so với chàng như 1 nơi lạnh ngắt và hiền hậu lành, nghỉ ngơi đấy bà cánh mày râu lúc nào thì cũng sẵn sàng chờ đón để yêu thương chàng”.

Nếu không khí trong Dưới trơn hoàng lan là không khí mở ra sau khi cánh cửa gỗ khép lại, thì thời gian bên cạnh đó là thời gian đóng, thời gian đứng im để chiều lòng một khách bộ hành trên tuyến phố trở về quá khứ, trở về với hầu như giá trị xưa. Chỉ gồm một lần thời gian tương lai được nhắc tới trong câu Thanh nói với Nga khi được đặt ra những câu hỏi về việc khi nào lên tỉnh: “Ngày mai thôi. Kì này được nghỉ ít. Nhưng mà mai kia, tôi sẽ về phía trên lâu hơn” (tr.73), một vài từ nhắc đến thời hạn quá khứ như “ngày nào bước chân Nga đi bên trên đó” không tồn tại từ nào diễn tả thời gian vượt khứ, còn về cơ bản, thời gian ở đây được không khí hóa. Thời gian hiển hiện đặc biệt ấn tượng trong hình hình ảnh người bà. Nếu hình ảnh người già là một trong những phương tiện để thể hiện quá khứ(2) thì Thạch Lam trong Dưới nhẵn hoàng lan đã sử dụng “chiêu thức” này một bí quyết rất thành công. Hình ảnh người bà, trong quan hệ nam nữ gia tộc, quan hệ nam nữ thời gian, đương nhiên là thừa khứ, là hình tượng quá khứ. Nhưng đặc thù này được gia tăng, sự cũ kĩ xưa xa được gia tăng khi người bà ấy tóc bạc phơ, sống lưng còng, kháng gậy trúc. Vượt khứ hiện thị rõ hơn khi hình ảnh người được đặt kề bên đứa cháu tín đồ thẳng, mạnh… từ bỏ trung vai trung phong là hình ảnh người bà, tất cả đồ vật bình thường quanh đa số phủ bụi thời gian: mẫu trường kỉ cũ kĩ, dòng điếu cũ kĩ, tòa nhà cũ kĩ, thời gian ngưng đọng ngay cả trong cái dáng khoanh tròn nằm, lim dim mắt của con mèo già… với điều đặc biệt là khu vườn, căn nhà… dường như đều đứng yên, bất tỉnh từ bao giờ, trường đoản cú cái xa xưa cũ hoặc ít nhất là lần trước Thanh về thăm. Chữ vẫn(3) được kể lại 21 lần (cùng với chính là cũng, vẫn còn) đó là phương luôn tiện neo quá khứ lại vào mọi biểu lộ của không gian. Phần lớn, chữ “vẫn”, chưa hẳn để chỉ một trạng thái “cũng thế” của sự việc vật, nhưng mà sau rốt là tìm hiểu chỉ trạng thái ngưng tụ của thời gian. Khi phát âm câu văn “Thanh vắng nhà đã gần hai năm nay, vậy mà con trai có cảm hứng như vẫn ở trong nhà tự bao giờ. Cảnh quan vẫn y nguyên, gian nhà vẫn tịch mịch cùng bà cánh mày râu vẫn tóc bội bạc phơ cùng hiền từ”, tất yếu người đọc phần đông hiểu đó là trạng thái xưa cũ, nhưng không dễ mấy ai hiểu rằng khi Thạch Lam viết “ngoài vườn, trời vẫn nắng”, thì chưa hẳn là vẫn như ban nãy, thời gian Thanh về, mà vẫn luôn là cái nắng của ngày xưa. Mẫu nắng cũng theo trọng điểm hồn thanh neo lại một biện pháp bền vững, cho đến lần này nam giới trở về.

Trở lên, nội dung bài viết đã chỉ ra rằng một giải pháp khá qua loa những điểm lưu ý thi pháp trông rất nổi bật của Dưới láng hoàng lan theo sự cảm xúc của bạn viết. Còn nhiều biểu lộ có thể coi như thể những rực rỡ thi pháp của công trình này như lời văn, mẹo nhỏ đối lập… tuy nhiên, vì khuôn khổ của bài bác viết, cửa hàng chúng tôi chưa thể nói (cũng như chưa thể phân tích sâu hầu như điểm vẫn thống kê. Ao ước rằng shop chúng tôi sẽ bao gồm dịp trở lại.

Chú thích

Tất cả các trích dẫn trong bài viết đều rút trường đoản cú Thạch Lam tuyển tập, Nxb. Văn học, H.2012.Trần Đình Sử, Giáo trình Dẫn luận thi pháp học, Nxb. GD, H.1998, tr.71.Việc quan tâm đến chữ “vẫn” trong dưới bóng hoàng lan đã được bộc lộ trong một bạn dạng thảo chép tay của Lê Nguyên Long vào khoảng thời gian 2000, nhưng không hiểu biết nhiều vì sao, cho đến lúc này bài phân tích này vẫn ko được công bố.